КӘСІБИ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ КОДЕКСІ
«Қазақстандық Актуарийлер Палатасы» Қоғамдық Бірлестігінің (ҚАП)
Ұйымның толық атауы: «Қазақстандық Актуарийлер Палатасы» Қоғамдық Бірлестігі. Қысқартылған атауы: ҚБ «ҚАП» (ҚАП). Қазақ тіліндегі атауы: «Қазақстандық Актуарийлер Палатасы» Қоғамдық Бірлестігі (ҚАП ҚБ). Ағылшын тіліндегі атауы: Public Association "Kazakhstan Chamber of Actuaries" (KCA). БСН: 260540032980.
БЕКІТІЛДІ «Қазақстандық Актуарийлер Палатасы» Қоғамдық Бірлестігі мүшелерінің Жалпы жиналысының шешімімен (№ ____ хаттама, «____» __________ 2026 жыл).
Бекіту орны: Алматы қаласы, Қазақстан Республикасы.
КІРІСПЕ
Осы Кәсіби мінез-құлық кодексінің (бұдан әрі — «Кодекс») мақсаты — актуарийлердің актуарлық кәсіптің мінез-құлқының, тәжірибесінің және біліктілігінің жоғары стандарттарын ұстануын қамтамасыз ету және сол арқылы актуарлық кәсіптің қоғам алдындағы жауапкершілігін орындауын қолдау болып табылады.
Актуарий осы Кодексті сақтауға міндетті. Кодекс ережелерін елеулі түрде бұзған актуарий кәсіби кеңес беру және тәртіптік рәсімдерге жатады.
Кодекс қағидаттары актуарийдің қоғам мен актуарлық кәсіп алдындағы жауапкершілігін орындау үшін сақтауға міндетті кәсіби және этикалық стандарттарын айқындайды. Аннотациялар Қағидаттарды қалай түсіндіру және қолдану қажеттігі туралы қосымша түсіндірмелік, білім беру және ұсынымдық материалды қамтиды.
Осы Кодекстен басқа, актуарий ол актуарлық қызмет көрсететін юрисдикциялар үшін танылған актуарлық ұйым белгілеген кәсіби мінез-құлықтың қолданылатын ережелерін және этикалық стандарттарды сақтауға міндетті. Осы Кодексті сақтау ҚАП-қа мүшеліктің шарты және ҚАП тағайындайтын немесе танитын кәсіби атақтар мен белгілеулерді пайдаланудың шарты болып табылады.
Заңнама да актуарийге міндеттер жүктеуі мүмкін. Заң талаптары мен Кодекс арасында қайшылық болған жағдайда заң талаптары басым күшке ие. Актуарий тек Кодексті ғана емес, сонымен қатар ол актуарлық қызмет көрсететін юрисдикциялардың қолданылатын заңнамасы мен кәсіби мінез-құлық ережелерін білуге және өзекті күйде ұстауға міндетті әрі қажет болған жағдайда осындай актілердің аудармасын қамтамасыз етеді.
1. ҚОЛДАНУ АЯСЫ ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАР
1.1 Қолдану аясы
1.1.1 Кодекс ҚАП-тың барлық мүшелеріне (кәсіби актуарийлерге, актуарийлікке үміткерлерге және оны сақтау міндеттемесін өзіне қабылдаған өзге де адамдарға), сондай-ақ ҚАП-тың кәсіби атақтары мен белгілеулерін пайдаланатын адамдарға қолданылады.
1.1.2 Кодекс ол қолданылатын адам көрсететін барлық актуарлық қызметтерге қолданылады. Егер келісімде өзгеше белгіленбесе, актуарлық қызметтер актуарий оларды пайдалануды болжайтын юрисдикцияларда көрсетілген болып есептеледі.
1.2 Анықтамалар
Кодекс мәтінінде келесі ұғымдар көрсетілген мағынада пайдаланылады:
1.2.1 Актуарлық хабарлама — актуарий актуарлық қызметтерге қатысты шығаратын жазбаша, электрондық немесе ауызша хабарлама.
1.2.2 Актуарлық қызметтер — актуарий ретінде әрекет ететін адам принципалға көрсететін кәсіби қызметтер. Мұндай қызметтерге актуарлық пайымдауларға негізделген ұсынымдарды, кеңестерді, тұжырымдарды немесе пікірлерді ұсыну жатады.
1.2.3 Актуарий — Кодексті қабылдаған кез келген ұйымның шешімімен Кодекс қолданылатын мүшелік сыныбына қабылданған адам. «Актуарий» термині кіші әріппен пайдаланылғанда, ол ұйымдағы мүшелігіне немесе оның жіктелуіне қарамастан актуарий ретінде тәжірибе жүргізетін кез келген адамды білдіреді.
1.2.4 Құпия ақпарат — жария қолжетімділікте болмайтын, актуарийге принципалға актуарлық қызметтер көрсету нәтижесінде белгілі болатын ақпарат. Оған меншік сипатындағы (проприетарлық) ақпарат, сондай-ақ айналымы заң күшіне орай шектелген ақпарат жатады.
1.2.5 Заң (заңнама) — статуттар, нормативтік актілер, сот шешімдері және міндетті заңды күшке ие өзге де актілер; Қазақстан Республикасына қатысты — Қазақстан Республикасының қолданыстағы нормативтік құқықтық актілері.
1.2.6 Принципал — актуарийдің клиенті немесе жұмыс берушісі.
1.2.7 Танылған актуарлық ұйым — Халықаралық актуарлық қауымдастықтың толық құқылы мүшелігіне қабылданған ұйым, не осындай ұйым стандарттарды белгілеу, кеңес беру немесе тәртіптік шаралар бойынша өкілеттіктерін берген орган. Осы Кодекстің мақсаттары үшін ҚАП Қазақстан Республикасында танылған актуарлық ұйым ретінде әрекет етеді; ҚАП сондай-ақ өзі белгілеген тәртіппен өзге актуарлық ұйымдарды тануға құқылы.
1.2.8 Кәсіби этика жөніндегі орган — ҚАП-тың Кәсіби этика және тәртіп жөніндегі комитеті не ҚАП кеңес беруге, осы Кодексті сақтау мәселелерін қарауға және тәртіптік шараларды қолдануға уәкілеттік берген өзге орган («Қазақстандық Актуарийлер Палатасы» Қоғамдық Бірлестігінің Жарғысының 4-бөлімінің 4.5-тармағы, бұдан әрі — Жарғы).
2. КӘСІБИ ҚАҒИДАТТАР
КӘСІБИ АДАЛДЫҚ
1-қағидат. Актуарий адал, шынайы және құзыретті түрде, сондай-ақ кәсіптің қоғам алдындағы жауапкершілігін орындайтын және актуарлық кәсіптің беделін қолдайтындай етіп әрекет етуге міндетті.
Аннотация 1-1. Актуарий актуарлық қызметтерді іске жетік әрі сақтықпен көрсетуге міндетті.
Аннотация 1-2. Егер актуарийде осындай қызметтер заңды бұзу немесе айналып өту үшін, не актуарлық кәсіптің беделіне зиян келтіретін тәсілмен пайдаланылуы мүмкін деп санауға негіздер болса, актуарий қандай да бір принципалға мұндай актуарлық қызметтерді көрсетпеуге тиіс.
Аннотация 1-3. Актуарий үшінші тараппен немесе нақты не болжамды принципалмен қарым-қатынасты осы тараптардың бірінен екінші тараптың пайдасына заңсыз немесе елеулі түрде орынсыз қатынасты алуға тырысу үшін пайдаланбауы тиіс.
Аннотация 1-4. Актуарий адалсыздықпен, алаяқтықпен, алдаумен немесе фактілерді бұрмалаумен ұштасқан кәсіби мінез-құлыққа қатыспауы тиіс және актуарлық кәсіпке теріс әсер ететін әрекеттер жасамауы тиіс.
БІЛІКТІЛІК ТАЛАПТАРЫ
2-қағидат. Актуарий актуарлық қызметтерді тек өзі базалық және үздіксіз білім мен тәжірибе негізінде ол үшін біліктілікке ие болған кезде ғана және тек қолданылатын біліктілік талаптарын сақтаған кезде ғана көрсетуге міндетті.
Аннотация 2-1. Актуарий актуарлық қызмет көрсететін юрисдикциялар үшін танылған актуарлық ұйым белгілеген қолданылатын біліктілік талаптарын сақтау және олардың өзгерістерін қадағалау актуарийдің кәсіби міндеті болып табылады.
Аннотация 2-2. Нақты тапсырма түрі үшін немесе актуарий актуарлық қызмет көрсететін юрисдикциялар үшін қолданылатын біліктілік талаптарының болмауы актуарийді осындай қызметтерді тек осы Қағидатқа сәйкес біліктілік болған кезде ғана көрсету міндетінен босатпайды.
ТӘЖІРИБЕ СТАНДАРТТАРЫ
3-қағидат. Актуарий өзі немесе өз басшылығымен көрсетілетін актуарлық қызметтердің қолданылатын тәжірибе стандарттарына сәйкес келуін қамтамасыз етуге міндетті.
Аннотация 3-1. Актуарий актуарлық қызмет көрсететін юрисдикциялар үшін танылған актуарлық ұйым белгілеген қолданылатын тәжірибе стандарттарын сақтау және осы стандарттардың өзгерістерін қадағалау актуарийдің кәсіби міндеті болып табылады.
Аннотация 3-2. Егер тәжірибе стандартының қолданылуы туралы мәселе туындаса не қолданылатын стандарт болмаса, актуарий жалпы қабылданған актуарлық қағидаттар мен тәжірибені ескере отырып, кәсіби пайымдауды қолданады.
Аннотация 3-3. Егер актуарий қолданылатын тәжірибе стандартында белгіленгеннен елеулі түрде ауытқитын рәсімдерді пайдаланса, актуарий мұндай рәсімдерді қолдануды негіздеуге дайын болуы тиіс.
КОММУНИКАЦИЯЛАР ЖӘНЕ АҚПАРАТТЫ АШУ
4-қағидат. Актуарлық хабарлама шығаратын актуарий осындай хабарламаның анық болуын және мән-жайлар мен болжамды аудиторияға сәйкес келуін, сондай-ақ қолданылатын тәжірибе стандарттарына қанағаттандыруын қамтамасыз ету үшін тиісті шаралар қабылдауға міндетті.
Аннотация 4-1. Актуарлық хабарлама шығаратын актуарий осындай хабарламаның актуарийді ол үшін жауапты адам ретінде анық көрсетуін қамтамасыз етуге міндетті.
Аннотация 4-2. Актуарлық хабарлама шығаратын актуарийге қосымша ақпарат пен түсініктемелерді ұсыну үшін оның өзі немесе өзге дереккөздер қаншалықты қолжетімді екенін көрсету ұсынылады.
5-қағидат. Актуарлық хабарлама шығаратын актуарий орынды болған шамада хабарлама шығарылған принципалды (принципалдарды) сәйкестендіруге және өзі әрекет ететін сапаны сипаттауға міндетті.
6-қағидат. Актуарий нақты немесе болжамды принципалға актуарий немесе оның ұйымы осы принципалға актуарлық қызметтер көрсететін немесе көрсететін болатын тапсырмаға байланысты басқа тараптан алған не алуы мүмкін барлық тікелей және жанама елеулі сыйақылардың дереккөздерін тиісті түрде әрі уақтылы ашуға міндетті. Актуарийдің ұйымы алған немесе алуы мүмкін елеулі сыйақының дереккөздерін ашу актуарийге белгілі немесе ол ақылға қонымды түрде анықтайтын дереккөздермен шектеледі.
Аннотация 6-1. Актуарлық қызметтерді көрсетуге байланысты қандай да бір мәселе бойынша қаржылық және ұйымдастырушылық тұрғыдан тәуелсіз болмайтын актуарий принципалға айқын болмайтын кез келген елеулі байланысты ашуға міндетті.
Аннотация 6-2. Бірнеше орында (бөлімшелерде) қызметін жүзеге асыратын ұйымда жұмыс істейтін актуарий осы принципал үшін нақты тапсырма бойынша актуарлық қызметтерге байланысты оның ұйымы алуы мүмкін сыйақының дереккөздерін, мұндай сыйақы қай бөлімшеде алынғанына қарамастан, ашу міндетін көтереді.
МҮДДЕЛЕР ҚАҚТЫҒЫСЫ
7-қағидат. Актуарий мынадай жағдайларды қоспағанда, нақты немесе ықтимал мүдделер қақтығысымен ұштасқан актуарлық қызметтерді саналы түрде көрсетпеуі тиіс:
7.1 актуарийдің бейтарап әрекет ету қабілеті шектелмеген;
7.2 қақтығыс мүдделері қақтығыспен қозғалатын барлық нақты және белгілі болжамды принципалдарға ашылған; және
7.3 барлық осындай принципалдар актуарийдің тиісті актуарлық қызметтерді көрсетуіне нақты келісім білдірген.
ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІНЕ БАҚЫЛАУ
8-қағидат. Актуарлық қызметтерді көрсететін актуарий осындай қызметтердің басқа тараптарды жаңылыстыру үшін пайдаланылмауын қамтамасыз ету мақсатында ақылға қонымды шаралар қабылдауға міндетті.
Аннотация 8-1. Актуарий дайындаған актуарлық хабарлама басқа тараппен үшінші тұлғаның әрекеттеріне әсер ететін тәсілмен пайдаланылуы мүмкін. Актуарийге актуарлық хабарламаны қате дәйексөздеу, дұрыс түсіндірмеу немесе өзгеше орынсыз пайдалану тәуекелдерін ескеру және осыған байланысты анық әрі дұрыс баяндауға ақылға қонымды шаралар қабылдау, сондай-ақ орынды болған кезде актуарлық хабарламаны тарату мен пайдалануға шектеулерді енгізу ұсынылады.
ҚҰПИЯЛЫЛЫҚ
9-қағидат. Актуарий, егер оған принципал уәкілеттік бермесе немесе ол заң күшіне орай бұған міндетті болмаса, қандай да бір тарапқа құпия ақпаратты ашпауы тиіс.
КӘСІБИ ӘДЕПТІЛІК ЖӘНЕ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ
10-қағидат. Актуарий актуарлық қызметтерді әдептілікпен және кәсіби құрметпен көрсетуге және принципалдың мүддесі үшін өзге адамдармен ынтымақтасуға міндетті.
Аннотация 10-1. Актуарийлер арасында пікір алшақтығы туындауы мүмкін, әсіресе алғышарттар мен әдістерді таңдауда. Актуарий мен басқа актуарий арасында осындай алшақтықтарды талқылау, сондай-ақ актуарийдің принципалға басқа актуарийдің жұмысына қатысты білдіретін ескертулері объективті түрде, әдептілікпен және құрметпен жүргізілуі тиіс.
Аннотация 10-2. Принципал кәсіби кеңесшіні таңдаудың сөзсіз құқығына ие. Актуарий, тіпті осы принципалға сол мәселе бойынша басқа актуарий қызмет көрсетіп жатса немесе көрсеткен болса да, бұл туралы сұраған кез келген принципалға қызмет көрсетуге құқылы.
Аннотация 10-3. Тапсырманы орындау немесе жалдау бойынша жұмыс барысында актуарий принципалдың мүдделеріне актуарийдің басқа актуарий білдірген пікірге балама пікірді осындай балама пікірді қолдайтын факторлардың түсіндірмесімен бірге баяндауы барынша жақсы жауап беретін жағдайға тап болуы мүмкін. Кодекстегі ешнәрсе актуарийге принципалға осындай балама пікірді білдіруге кедергі келтіретін ретінде түсіндірілмеуі тиіс.
Аннотация 10-4. Актуарийден сол мәселе бойынша басқа актуарий актуарлық қызметтер көрсеткен немесе көрсетіп жатқаны актуарийге белгілі немесе деп санауға ақылға қонымды негіздер бар принципалға кеңес беруді сұрауы мүмкін. Мұндай жағдайда актуарий тапсырмаға тиісті дайындалу үшін де, тапсырманы қабылдауға әсер етуі мүмкін Кодексті ықтимал бұзуға байланысты мән-жайлардың бар-жоғы туралы негізделген пайымдау үшін де осындай басқа актуариймен кеңесуге құқылы. Актуарийге осындай кеңес жүргізілгенге дейін принципалдың келісімін сұрау ұсынылады.
Аннотация 10-5. Принципал актуарий актуарлық қызметтер көрсететін немесе көрсеткен мәселе бойынша жаңа немесе қосымша актуарийге кеңес беруге келісім берген кезде, актуарий тиісті деректер мен құжаттарды жинау және беру бойынша жұмыс үшін ақылға қонымды сыйақы алу шартымен іске қатысты ақпаратты ұсынуда ынтымақтасуға міндетті. Актуарий, егер мұндай бас тарту принципалмен бұрын жасалған келісімге сәйкес келмесе ғана, принципалмен реттелмеген сыйақы мәселелеріне байланысты болжамды жаңа немесе қосымша актуарийге кеңес беруден немесе онымен ынтымақтасудан бас тартуға құқылы емес. Актуарий ішкі хабарламалар немесе компьютерлік бағдарламалар сияқты меншік сипатындағы (проприетарлық) объектілерді ұсынуға міндетті емес.
ЖАРНАМА
11-қағидат. Актуарий өзі білетін немесе білуге тиіс жалған немесе жаңылыстыратын актуарлық қызметтерге қатысты жарнамалық қызметті немесе клиенттерді тарту бойынша қызметті жүзеге асырмауы тиіс.
Аннотация 11-1. Жарнамалық қызмет және клиенттерді тарту бойынша қызмет тасымалдаушыға қарамастан, ауызша сөздерді қоса алғанда, кез келген адамға немесе ұйымға актуарлық қызметтерге қажеттіліктің бар-жоғы туралы мәселені шешу кезінде не актуарлық қызметтерді көрсету үшін нақты актуарийді немесе ұйымды таңдау кезінде тікелей немесе жанама әсер етуі мүмкін кез келген хабарламаны қамтиды.
АТАҚТАР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР
12-қағидат. Актуарий танылған актуарлық ұйымның мүшелік атақтары мен белгілеулерін тек осындай ұйым рұқсат еткен тәжірибеге сәйкес тәсілмен пайдалануға құқылы.
Аннотация 12-1. «Атақ» танылған актуарлық ұйым тағайындайтын және осындай ұйымдағы белгілі бір лауазыммен байланысты кез келген атақты білдіреді. «Белгілеу» осындай ұйымдағы мүшелік мәртебесіне нақты нұсқауды білдіреді.
КӘСІБИ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ КОДЕКСІН БҰЗУШЫЛЫҚТАР
13-қағидат. Басқа актуарийдің Кодексті айқын, жойылмаған, елеулі түрде бұзғаны туралы білетін актуарий жағдайды осы басқа актуариймен талқылау мүмкіндігін қарастыруға және айқын бұзушылықты шешуге тырысуға тиіс. Егер мұндай талқылау орындалмаса не нәтижеге әкелмесе, актуарий, ашу заңға қайшы келетін немесе құпия ақпаратты ашуға әкеп соғатын жағдайларды қоспағанда, бұзушылық туралы кәсіби этика жөніндегі органға хабарлауға міндетті.
Аннотация 13-1. Кодексті бұзу, нәтижеге әсер етпейтін, маңызды емес немесе таза формалды сипаттағы бұзушылықтан айырмашылығы, егер ол маңызды болса немесе жағдайдың нәтижесіне әсер етсе, елеулі болып есептеледі.
Аннотация 13-2. Егер олардың кез келгеніне бұл заңмен тыйым салынса не егер актуарий басқа актуарийдің қатысуымен жарыспалы ортада әрекет етсе, актуарийден Кодексті айқын, жойылмаған, елеулі бұзуды басқа актуариймен талқылау күтілмейді.
14-қағидат. Актуарий кәсіби этика жөніндегі органның кез келген ақпарат сұратуына жедел, шынайы және толық көлемде жауап беруге және Кодекске қатысты осындай органның кез келген тәртіптік, кеңес беру немесе өзге де талқылауына байланысты онымен толық дәрежеде ынтымақтасуға міндетті. Актуарийдің жауап беру міндеті құпия ақпаратқа қатысты қолданылатын шектеулерді және заңмен белгіленген шектеулерді ескере отырып әрекет етеді.
3. ҚОЛДАНУ ЖӘНЕ ТӘРТІПТІК САЛДАРЛАР
3.1 Осы Кодекстің сақталуын бақылау, тәртіптік істерді қарау және тәртіптік шараларды қолдану ҚАП-тың Кәсіби этика және тәртіп жөніндегі комитетімен Жарғыда және ҚАП-тың ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады (Жарғының 4-бөлімінің 4.5-тармағы).
3.2 Тәртіптік рәсімдер жауапкершілікке тартылатын адамның тәуелсіздігін, бейтараптығын және тыңдалу құқығын қамтамасыз етеді.
3.3 Осы Кодексті елеулі түрде бұзу ҚАП-тың ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен ҚАП-қа мүшелікті және ҚАП-тың кәсіби атақтары мен белгілеулерін пайдалану құқығын тоқтата тұруға немесе тоқтатуға дейінгі кәсіби ықпал ету шараларын қолдануға әкеп соғуы мүмкін.
4. ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР
4.1 Осы Кодекс ҚАП-тың басқару органдарымен Жарғыда белгіленген тәртіппен бекітіледі және өзгертіледі.
4.2 Осы Кодексті қолданудың барлық жағдайларында ҚАП кәсіби тәуелсіздіктің және актуарлық қызметтің қоғамдық маңыздылығының басымдығы қағидатын басшылыққа алады. Палатаның негіз қалаушы институционалдық қағидаттары — қатысудың еріктілігі (Жарғының 3-бөлімі), ҚАП-тың кәсіби стандарттар мен біліктілік жүйесіне иелігі (Жарғының 2-бөлімі), мүдделер қақтығысына жол бермеу (осы Кодекстің 7-қағидаты және ҚАП-тың Мүдделер қақтығысының алдын алу саясаты) — осы Кодекспен өзара байланыста, атап айтқанда 2, 3 және 7-Қағидаттарды түсіндіру кезінде қолданылады.
ҚОЛТАҢБАЛАР
ҚАП Басқармасының Төрағасы:
______________________ / ____________________ / (қолтаңба) (Т.А.Ә.)
ҚАП мүшелерінің Жалпы жиналысының Хатшысы:
______________________ / ____________________ / (қолтаңба) (Т.А.Ә.)
М.О.