ЕДБОР және БНБ ісі: прокурор 15 жылға дейін бас бостандығынан айыруды сұрады, қорғау тарабы толық ақтауды талап етті

2026 жылғы 6 қазанда Алматы қаласының сотында «Еңбек ресурстарын дамыту орталығы» АҚ (ЕДБОР, ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ведомстволық бағынысты ұйымы) мен «Бірінші несие бюросы» ЖШС (БНБ) арасындағы коммерциялық ынтымақтастық кезінде мемлекетке 2 млрд теңгеден астам залал келтірілді деген қылмыстық іс бойынша сот тергеуі аяқталды. Сот процесі тараптардың жарыссөзі (прения) кезеңіне өтті. Мемлекеттік айыптаушы сотталушыларға сұралатын жаза мерзімдерін жариялады, ал қорғау тарабы қылмыс құрамы мен оқиғасының болмауына байланысты барлық сотталушыларды толық ақтауды талап етті. Барлық сотталушылар өздеріне тағылған айыптарды үзілді-кесілді мойындамады. Сот үкімі әлі шыққан жоқ, сот ісі жалғасуда.

Барлық келтірілген мәліметтер тек танысу сипатына ие және ашық сот құжаттары мен ресми хабарламаларға негізделген. Қазақстан Актуарийлер Палатасы бұл прецедентті процеске қатысушы тараптардың кінәсі туралы үкім шығармай, тек актуарлық ғылым, тәуекелдер математикасы және актуарлық есептеулер әдіснамасы тұрғысынан қарастырады.

Қақтығыстың басталу тарихы және істің даму хронологиясы (2020–2026)

ЕДБОР мен несие бюролары арасындағы өзара іс-қимыл тарихы Қазақстандағы әлеуметтік-еңбек саласы мен бөлшек банк несиелеуін ауқымды цифрландырудан бастау алады:

• 2020 жыл — ақпараттық алмасуды іске қосу: Қарыз алушылардың төлем қабілеттілігін тексеруді автоматтандыру мақсатында ЕДБОР Еңбек ресурстарының бірыңғай ақпараттық жүйесіндегі зейнетақы аударымдары туралы мәліметтерге қолжетімділік берді. 2020 жылғы желтоқсанда жеке бюро IT-инфрақұрылымды құру, тәулік бойы жұмыс істейтін шлюз және 20 жаңа қызмет түрін әзірлеу (қызметтер санын 8-ден 28-ге дейін кеңейту) шығындарын өз мойнына алуына байланысты тараптар табысты бөлу үлесін 75/25-тен 65/35-ке өзгертті.
• 2023–2024 жылдар — бақылау тексерулері: Қадағалау іс-шаралары шеңберінде уәкілетті органдар БНБ үлесін (65/35) ЕДБОР мен Мемлекеттік несие бюросы (МНБ, 70/30) арасындағы шартпен салыстырып, 10 пайыздық айырмашылықты мемлекеттің гипотетикалық алынбай қалған кірісі ретінде бағалады.
• 2025 жыл — қылмыстық іс қозғау және қамауға алу: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастады. ЕДБОР-дың бұрынғы басшылары (еңбек экс-вице-министрлері Дәулет Арғандықов пен Ақмәди Сарбасов), сондай-ақ БНБ бас директоры Руслан Омаров ұсталды. Тергеу оларға лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану, пара беру және алу, сондай-ақ зиянды БҚ қолдану баптары бойынша айып тақты.
• 2026 жыл — Алматыдағы сот тергеуі: Көп айға созылған ашық сот отырыстарында сот шлюздердің техникалық құжаттарын, IT-мамандардың жауаптарын және экономикалық сараптаманы зерттеді. 2026 жылғы 6 қазанда процесс тараптардың жарыссөзіне көшті.

Сұралған жаза мерзімдері және азаматтық талап

Мемлекеттік айыптау бес сотталушыны кінәлі деп танып, орташа қауіпсіздік мекемелерінде өтеумен келесі нақты жаза мерзімдерін тағайындауды сұрады:

• Руслан Омаровқа, Бірінші несие бюросының бұрынғы бас директорына, — мемлекеттік қызметте қызмет атқаруға өмір бойы тыйым сала отырып және IT-саласындағы ұйымдарда басшылық лауазымдарды атқаруға үш жылдық тыйыммен 15 жылға бас бостандығынан айыру (лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалануға көмектесу, зиянды бағдарламаны пайдалануға көмектесу және пара беру баптары бойынша айыпталуда);
• Дәулет Арғандықовқа, ЕДБОР-дың бұрынғы басшысына (экс-вице-министр), — мемлекеттік қызметке өмір бойы және IT саласындағы басшылыққа үш жыл тыйым сала отырып, 12 жылға бас бостандығынан айыру (лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану, оған көмектесу, зиянды бағдарламаны қолдану және пара беру бойынша айыпталуда);
• Ақмәди Сарбасовқа, Арғандықовтан кейін ЕДБОР басшысы болған (сондай-ақ экс-вице-министр), — мемлекеттік қызметке өмір бойы тыйыммен 8 жылға бас бостандығынан айыру (өкілеттіктерді асыра пайдалану және пара алу бойынша айыпталуда);
• Тәуке Болатбаевқа, ЕДБОР департаментінің бұрынғы директорына, — IT саласында жұмыс істеуге үш жыл тыйым сала отырып, 4 жыл 8 айға бас бостандығынан айыру;
• Ақжол Дошимовқа, ЕДБОР қызметкеріне, — IT саласында жұмыс істеуге үш жыл тыйыммен 4 жыл 8 айға бас бостандығынан айыру.

Прокурор сондай-ақ жалпы сомасы шамамен 2,088 млрд ₸ құрайтын азаматтық талапты қолдады: шамамен 1,959 млрд ₸ Арғандықов пен Омаровтан ортақ тәртіппен, ал тағы 129,85 млн ₸ Арғандықов, Омаров және Сарбасовтан ортақ өндіру ұсынылды.

Айыптау тарабының дәйектері

Тергеудің негізгі уәжі 2020 жылғы желтоқсанда келісімшарт талаптарының қайта қаралуына негізделген. Бастапқыда ақпараттық қызмет көрсету кезінде кірістің 75%-ы ЕДБОР-ға, ал 25%-ы БНБ-ға тиесілі болған. Қосымша келісім арқылы тараптар 65% және 35% арақатынасын бекіткен. Тергеу органдары бұл 10 пайыздық айырмашылықты мемлекеттің «алынбай қалған кірісі» деп танып, оны ЕДБОР-дың Мемлекеттік несие бюросымен (МНБ) арасындағы 70% және 30% үлесімен салыстырған.

Айыптаудың екінші бөлігі зиянды бағдарламаны қолдану болжамына қатысты. Тергеу нұсқасы бойынша, МНБ-дан келетін сұраныстарды өңдеуді 1–3 секундқа қолдан баяулататын код механизмі (Thread.sleep командасы) енгізіліп, банк сұраныстары БНБ-ға бағытталған. Үшінші эпизод 2025 жылғы маусымда қамқорлық жасағаны үшін 75 мың АҚШ доллары көлемінде пара берілді деген күдікке байланысты.

Қорғаушылардың дәйектері: залал әдістемесі және техникалық фактілер

Руслан Омаровтың адвокаттары Рашид Теңізбаев пен Елена Кубашева іс материалдарын егжей-тегжейлі талдап, қорғалушыны толық ақтауды талап етті:

• Нақты залалды болжаммен алмастыру: Қорғау тарабы тергеудің нақты шығын мен алынбай қалған ықтимал кірісті шатастырғанын атап өтті. МНБ шартымен механикалық түрде салыстыру заңсыз, себебі жеке несие бюросы өз есебінен 20 жаңа қызмет түріне арналған бағдарламалық инфрақұрылым құрып (қызметтер санын 8-ден 28-ге дейін арттырды), оларды ілгерілетуді, банктерді оқытуды және тәулік бойы техникалық қолдауды қаржыландырған. Нәтижесінде транзакциялардың көлемі еселеп өсіп, ЕДБОР-дың азайған үлесі (65%) орталыққа бұрынғыдан әлдеқайда көп нақты қаржы әкелді, бұл ұйымға бюджеттік дотациялардан толық бас тартып, өзін-өзі ақтауға және мемлекетке дивиденд төлеуге мүмкіндік берді.
• Сараптама қателері: Экономикалық сараптама залал сомасына ҚҚС-ты және бюро комиссия алмаған тегін несиелік есептерді негізсіз қосқан, сондай-ақ банк үзінділері бойынша ақша қозғалысын зерттемеген.
• «Зиянды бағдарламаны» жоққа шығару: Заңгерлер Thread.sleep командасының Java тілінің стандартты құралы екенін, оның өздігінен зиянды код болмайтынын дәлелдеді. Іс құжаттарында осы кодтың нақты серверлерде іске қосылғанын растайтын мониторинг пен жүйелік логтар жоқ. Сонымен қатар маман есептеу кезінде миллисекунд пен секундты шатастырып, кідіріс уақытын 1000 есеге асырып жіберген. «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ (ҰАТ) 2023–2025 жылдары жүйеде зиянды кодтың енгізілуі немесе жасанды баяулау фактілері тіркелмегенін сотқа ресми хабарлады.
• Резервтік VPN арнасы: Қосымша арнаны пайдалану негізгі мемлекеттік шлюзде ақау болған кезде банктерде онлайн-несиелеу тоқтап қалмауы үшін енгізілген стандартты резервтік шара болған.
• Пара берудің дәлелденбеуі: Дәмханадағы бейнежазбалар Омаровтың ешкімге ақша немесе сөмке бермегенін көрсетті. Сарбасовтан табылған 8 000 доллар Арғандықовтан алынған жеке қарыз болған, ал 75 000 доллар ешкімнен тәркіленбеген.

Бұл сот процесі цифрлық инфрақұрылымдағы мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктің құқықтық тәуекелдері мен коммерциялық шекараларын айқындайтын маңызды прецедент ретінде бағалануда.

Актуарлық қорытынды: ЕДБОР мен БНБ ісі қаржылық модельдеу және операциялық тәуекелдерді бағалау үшін түбегейлі әдіснамалық мәнге ие. Актуарийлер мен тәуекел-менеджерлер үшін бұл іс нақты баланстық залал мен гипотетикалық алынбай қалған кірісті (counterfactual loss) ажыратудың маңыздылығын көрсетеді. Сұраныстың серпінділігі мен инвестициялық мультипликаторды (қызметтердің 8-ден 28-ге дейін кеңеюі) ескермей залалды есептеу ақша ағындарын актуарлық бағалаудың базалық қағидаттарын бұрмалайды. Сонымен қатар, бұл кейс скоринг пен андеррайтингті автоматтандыру кезінде дерекқорлардың қолжетімділігі мен тұтастығын растау үшін өзгермейтін жүйелік логтардың (immutable audit logs) өмірлік маңызын дәлелдейді.