Қазақстанның МӘСҚ жаңа мұқтаждық критерийлеріне көшу кезіндегі төлемдерді тағайындау ережелерін түсіндірді: сақтандыру қағидаттарын қорғау

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры (МӘСҚ) және ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетін атаулы әлеуметтік көмек реформасы аясында әлеуметтік төлемдерді тағайындау тетіктеріне қатысты ресми түсініктеме берді. Бұл материал тек танымдық мақсатта дайындалған, ал жүйенің трансформациясы актуарлық ғылым, тәуекелдер математикасы және мемлекеттік сақтандыру институттарының қаржылық тұрақтылығы призмасы арқылы қарастырылады.

Бюджеттік көмек пен МӘСҚ актуарлық баламалылығын ажырату

Түсініктеменің басты мақсаты — жұмыс істейтін азаматтар мен жұмыс берушілер арасындағы құқықтық және қаржылық белгісіздікті жою. 2027 жылдан бастап Қазақстанда тікелей республикалық бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың 10 түріне мұқтаждық критерийлері енгізіледі. Алайда, МӘСҚ төлемдері түбегейлі өзгеше құқықтық және актуарлық негізде жұмыс істейді:

• Төлемдердің сақтандыру табиғаты: МӘСҚ-тан бес әлеуметтік тәуекел бойынша төлемдер (еңбекке қабілеттілігінен айырылу, асыраушысынан айырылу, жұмысынан айырылу, жүктілікке және босануға байланысты кірісінен айырылу, 1,5 жасқа дейінгі бала күтімі) тек жұмыс берушілері әлеуметтік аударымдар жасаған міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушыларына тағайындалады;
• Мұқтаждық критерийлерінен иммунитет: МӘСҚ-тан төленетін төлемдерге құқық және олардың мөлшері отбасының жан басына шаққандағы кірісіне немесе мүліктік жағдайына емес, жүйеге қатысу өтіліне, аударымдар төленген орташа айлық кіріске және жоғалған табысты өтеу коэффициентіне байланысты;
• Аударымдардың параметрлері: 2026 жылы әлеуметтік аударымдар мөлшерлемесі жұмыскер табысының 5%-ын құрайды (есептеу базасы 1 ЕТЖ — 85 000 ₸ бастап, 7 ЕТЖ — 595 000 ₸ дейінгі шекпен шектелген). Бір жұмыскер үшін ай сайынғы ең жоғары аударым сомасы 29 750 теңгені құрайды;
• Қор міндеттемелерінің ауқымы: 2025 жылдың қорытындысы бойынша 1,3 миллионнан астам қазақстандық МӘСҚ-тан жалпы сомасы 922,4 млрд теңгеге әлеуметтік төлемдер алды, бұл қордың кірістерді қайта бөлу құрылымындағы жүйелік салмағын көрсетеді.

Актуарлық теңгерім және қордың төлем қабілеттілігін сақтау

МӘСҚ-тың ұзақ мерзімді төлем қабілеттілігін актуарлық модельдеу тұрғысынан, сақтандыру төлемдерінің бюджеттік мұқтаждық критерийлерінен тәуелсіздігін сақтау маңызды қорғаныс факторы болып табылады:

1. Міндеттемелердің болжамдылығы (Liability Modeling): МӘСҚ резервтерін актуарлық есептеу әлеуметтік қатерлердің (мүгедектік, өлім-жітім, жұмыссыздық) пайда болу ықтималдығына және қатысушылардың жалақысының бөлінуіне сүйенеді. Мұқтаждық критерийлерін енгізу әл-ауқатты бағалаудың сыртқы субъективті факторларын енгізу арқылы стохастикалық модельдерді бұрмалайтын еді;
2. Моральдық тәуекелдің алдын алу (Moral Hazard Mitigation): Егер төлемдер мұқтаждыққа байланысты болса, жоғары жалақы алатын мамандар мен адал салық төлеушілер үшін еңбек табысын жариялауға және қорға жарна төлеуге ынта жоғалар еді;
3. Табысты алмастыру коэффициенттері: МӘСҚ формулалары жоғалған табысты алмастырудың актуарлық негізделген коэффициентін (өтілі мен тәуекел түріне қарай 40–45%-ға дейін) қамтамасыз етіп, әлеуметтік қорғау мен қор бюджетінің актуарлық теңгерімділігі арасындағы тепе-теңдікті сақтайды.

Актуарлық түйін: Бюджеттік әлеуметтік көмек трансферттері мен МӘСҚ сақтандыру төлемдерін ажырату әлеуметтік сақтандырудың қаржылық тұрақтылығы үшін іргелі мәнге ие. Актуарийлер мен тәуекел-талдаушылар үшін төленген жарналар мен сақтандыру өтемақысы арасындағы баламалылықты сақтау қордың актуарлық теңгерімін фискалдық эрозиядан қорғайды, көлеңкелі жұмыспен қамтудың өсуіне жол бермейді және Қазақстанның миллиондаған жұмыс істейтін азаматтары алдындағы міндеттемелерді модельдеудің ашықтығына кепілдік береді.

Дереккөз: ҚР Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры (gfss.kz), ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (gov.kz). Сондай-ақ хабарлағандар: «Курсив», «Правда.Ру».