«Сақтандыру нарығы туралы» ҚР Заңының жобасы: 11 актіні біріктіру, Solvency II-ге көшу және баспананың міндетті апаттық пулы

Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) «Ашық НҚА» порталында «Сақтандыру нарығы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын жария талқылауды қорытындылады. Мемлекет басшысының 2026 жылғы 10 ақпандағы тапсырмасы бойынша әзірленген бұл заң жобасы ширек ғасырдан астам уақыт бойы саланы реттеп келген 2000 жылғы 18 желтоқсандағы № 126-II «Сақтандыру қызметі туралы» ҚР Заңын толық алмастыратын кешенді «Сақтандыру кодексі» болып табылады.

Заңнаманы шоғырландыру: 255 баптан тұратын бірыңғай жүйедегі 11 заң

Жаңа заңнамалық акт сала архитектурасын түбегейлі жаңартады: жоба 13 бөлімді, 39 тарауды және 255 бапты қамтып, бұған дейін 11 дербес заңда бытырап жатқан нормаларды бір арнаға тоғыстырады. Шоғырландыру сақтандыру қызметі туралы базалық заңды, Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры (СТКҚ) туралы заңнаманы, өзара сақтандыру заңын, сондай-ақ міндетті сақтандырудың 7 салалық заңын (соның ішінде көлік иелерінің АҚЖ міндетті сақтандыруы мен қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыруды) біріктіреді.

Бұл қадам ведомствоаралық қайшылықтар мен ұғымдық аппараттың алшақтығын жойып, сақтандырушылар, реттеуші және тұтынушылар арасындағы цифрлық өзара іс-қимыл үшін біртұтас құқықтық негіз жасайды.

Міндетті сақтандырудың бірыңғай моделі және икемді тарифтеу

Заң жобасы қолданыстағы 8 міндетті клас пен 10 жүктелген сақтандыру түрін бірыңғай қорғау стандарттары аясында жүйелейді:

• Базалық заңнамалық кепілдіктер: ең төменгі жауапкершілік көлемдері, сақтандыру жағдайларының өлшемдері мен пайда алушылардың негізгі құқықтары заң деңгейінде бекітіледі.
• Актуарлық тарифтердің нормативтік икемділігі: есептеу формулалары, өңірлік коэффициенттер мен актуарлық кестелер ҚНРДА-ның нормативтік құқықтық актілеріне көшіріледі. Бұл реттеушіге инфляция қарқынына, сақтандыру жағдайларының жиілігіне және шығындар динамикасына сәйкес тарифтерді айлап заңнамалық рәсімдеусіз жедел түзетуге мүмкіндік береді.

Ұлттық апаттық пул және баспананы міндетті сақтандыру

Заң жобасының маңызды институционалдық жаңалығы — жер сілкіністері, тасқындар және орман өрттері сияқты жойқын табиғи апаттардан тұрғын үйді сақтандыруды міндетті кластар тізіміне енгізу.

Пул құрылымы келесі қағидаттарға негізделеді:

• Сараланған тариф: базалық қорғаныс үшін жылдық сыйлықақы көлемі аумақтың сейсмикалық және геофизикалық қауіптілігіне байланысты 0,5-тен 5 АЕК-ке дейін (2026 жылғы мөлшерлеме бойынша 2 163-тен 21 625 теңгеге дейін) құрайды.
• Көпдеңгейлі қорғаныс: тәуекелдер лицензияланған сақтандырушылардың қатысуымен ұлттық катастрофалық пулда жинақталып, халықаралық қайта сақтандыруға беріледі.
• Өтпелі кезең: барлық баспана иелері үшін міндетті қамту талаптары 2030 жылғы 1 шілдеге дейінгі кезең-кезеңімен енгізу жоспарымен іске асырылады.

Solvency II қағидаттары, ӨСҚ-ны жабу және unit-linked аннуитеттер

Заң жобасы халықаралық пруденциялық қадағалау стандарттары мен өнімдер желісін кеңейтуді бекітеді:

• Solvency II және IAIS стандарттары: жоба SRES қадағалау жүйесі мен Сақтандыру қадағалаушыларының халықаралық қауымдастығының (IAIS) талаптарына сәйкес экономикалық тәуекелге негізделген капитал моделін заң жүзінде белгілейді.
• Өзара сақтандыру қоғамдарын (ӨСҚ) тарату: жоба жаңа ӨСҚ құруға тыйым салады, ал жұмыс істеп тұрған қоғамдар 2028 жылғы 1 қаңтарға дейін барлық шарттарын бұзуға немесе міндеттемелерін реттеуге тиіс. Бұл шешім резервтердің жеткіліксіздігі жағдайында квази-сақтандыру тәуекелдерін жинақтаған ӨСҚ секторының төлем қабілеттілігінің төмендігімен байланысты.
• Инновациялық аннуитеттер мен шетелдік филиалдар: өмірді сақтандыру саласында инвестициялық капиталды қорғайтын инвестициямен байланысты (unit-linked) және гибридтік зейнетақы аннуитеттері енгізіледі. Сонымен бірге жоғары халықаралық рейтингі бар шетелдік сақтандыру компанияларының филиалдары үшін нарыққа кіру талаптары жеңілдетіледі.

«Сақтандыру нарығы туралы» ҚР Заңының келісілген жобасы мен ілеспе заңнамалық түзетулер топтамасын 2026 жылдың соңына дейін Қазақстан Республикасының Парламентіне (Құрылтайға) енгізу жоспарланған.

Актуарлық қорытынды: 11 дербес заңды 255 баптан тұратын бірыңғай кодекске біріктіру сақтандыру нарығының Solvency II және ХҚЕС 17 (IFRS 17) стандарттарына көшуін қамтамасыз етіп, міндетті кластар (Көлік АҚЖ, ҚЖОМС) арасындағы реттеушілік алшақтықты жояды. Актуарийлер үшін басты әдіснамалық міндет — баспананың міндетті катастрофалық пулының жарналарын (0,5–5 АЕК) табиғи тасқындардың гидрологиялық үлгілері мен тұрғын үй қорының сейсмикалық осалдық карталарын біріктіре отырып есептеу. Өмірді сақтандыру секторында unit-linked өнімдері инвестициялық кепілдіктер мен ұзақ өмір сүру тәуекелін стохастикалық модельдеуді қажет етеді, ал 2028 жылға қарай ӨСҚ-ның таратылуы қалдық міндеттемелерді коммерциялық сақтандырушыларға кедергісіз көшіру үшін оларды әділ актуарлық бағалауды талап етеді.