Қазақстанда 21 қазаннан бастап көлік иелерінің АҚЖ бойынша сақтандыру төлемдері тек қолма-қол ақшасыз жүргізіледі

2026 жылғы 21 қазаннан бастап Қазақстанда көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚИ АҚЖ) бойынша сақтандыру төлемдерін жүзеге асырудың жаңа міндетті тәртібі күшіне енеді. Тиісті өзгерістер «Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы» ҚР Заңының 25-бабына «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қаржы нарығын дамыту және қаржылық көрсетілетін қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2026 жылғы 23 шілдедегі № 352-VIII ҚР Заңы аясында енгізілді. Заң ресми жарияланған күннен кейін күнтізбелік 60 күн өткен соң қолданысқа енгізіледі, бұл мерзім 21 қазанда аяқталады.

Басты жаңалық — сақтандыру ұйымдарының кассалары арқылы сақтандыру төлемін қолма-қол ақшамен беруге толық тыйым салу. Барлық төлемдер міндетті түрде пайда алушының (зардап шеккен тұлғаның немесе оның заңды өкілінің) банк шотына қолма-қол ақшасыз аудару арқылы ғана жүзеге асырылуы тиіс. Бұл ретте заңда тікелей бекітілген: ақшаны банк арқылы аударуға және шотқа есептеуге байланысты барлық шығыстарды сақтандыру ұйымы өз есебінен төлейді. Төлем сомасынан кез келген банк комиссиясын ұстап қалуға қатаң тыйым салынады — зардап шегуші өзіне тиесілі сақтандыру өтемін толық көлемде алуы керек.

Бұл реформа сақтандыру залалдарын реттеудегі көлеңкелі тәжірибелерді түбегейлі жоюға бағытталған. Бұған дейін қолма-қол есеп айырысу жосықсыз сақтандыру делдалдары мен «апаттық комиссарлардың» әрекетіне жол ашып келген еді. Олар шұғыл қолма-қол ақша ұсыну арқылы зардап шегушілердің талап ету құқығын елеулі дисконтпен (30–50%-ға дейін) сатып алып, кейін сақтандыру компанияларынан сот арқылы толық соманы өндіріп алатын. Пайда алушының шотына тікелей банк аударымының енгізілуі және оның Еуропротокол мен Бірыңғай сақтандыру дерекқорымен (БСДҚ) біріктірілуі қаржы қозғалысының ашықтығын қамтамасыз етіп, тұтынушылардың құқығын қорғайды.

КҚИ АҚЖ еліміздегі ең ірі әрі жаппай міндетті сақтандыру сегменті болып қала береді. Қаржы реттеушісінің ресми деректеріне сәйкес, тек 2026 жылдың алғашқы бес айында (қаңтар–мамыр) сақтандырушылар КҚИ АҚЖ бойынша 64,7 млрд ₸ сақтандыру сыйлықақысын жинады (өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 17,2%-ға артық). Сол кезеңдегі сақтандыру төлемдері 18,7%-ға өсіп, 50,2 млрд ₸ жетті, бұл елдің бүкіл қаржы нарығындағы барлық сақтандыру төлемдерінің 24,8%-ын құрады. Осылайша, міндетті қолма-қол ақшасыз тәртіп жартыжылдық төлем айналымы 50 млрд теңгеден асатын стратегиялық маңызды салада енгізіліп отыр.

Актуарлық қорытынды: КҚИ АҚЖ төлемдерін толық банк аударымдарына көшіру сақтандыру залалдарының өсу үшбұрыштарындағы (loss development triangles) бұрмалануларды жояды және БСДҚ жүйесінде нақты төлем таймстампын 100% тіркеуді қамтамасыз етеді. Актуарийлер үшін бұл делдалдық дисконттар салдарынан туындайтын залал ауырлығының (severity) жасанды дисперсиясын азайтып, портфельдегі сот шығындарын төмендетеді және орын алған, бірақ мәлімделмеген залалдар резервін (IBNR) дәлірек бағалауға, сондай-ақ автосақтандыру бойынша өңірлік тарифтерді негізді калибрлеуге мүмкіндік береді.