ҚНРДА ұлттық апаттық пул құруды көздеуде: жер сілкінісі мен су тасқынынан тұрғын үйді міндетті сақтандыру және 500 жарнаға дейінгі төлем шегі

Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) ҚР Ұлттық Банкімен бірлесіп тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізуге және арнайы Тұрғын үйді міндетті сақтандыру қорын (ұлттық апаттық пул) құруға бағытталған ауқымды заңнамалық түзетулер топтамасын әзірледі. Заң жобасы «Ашық НҚА» порталында қоғамдық талқылауға шығарылды және елдің тұрғын үй қорын сейсмикалық қатерлерден, ауқымды көктемгі су тасқындарынан және табиғи өрттерден қорғауға арналған. Бұл материал тек танымдық мақсатта дайындалған, ал пулдың жобаланған архитектурасы актуарлық ғылым, құйрықтық тәуекелдерді (Tail-VaR) модельдеу және апаттық қайта сақтандырудың әлемдік тәжірибесі тұрғысынан қарастырылады.

Апаттық сақтандыру архитектурасы және жарна параметрлері

Жобаланып отырған тетік табиғи апаттарды басқарудың жетекші әлемдік жүйелерінің — атап айтқанда, Түркияның жер сілкінісінен сақтандыру пулының (TCIP / DASK), сондай-ақ Франция (Cat-Nat) мен Испанияның (Consorcio) институционалдық тәжірибесіне сүйенеді:

• Тұрғын үй қорын міндетті қамту: Сақтандыру міндеті табиғи апат қаупі жоғары өңірлерде орналасқан, тұрақты тұруға арналған тұрғын үйлер мен пәтерлердің иелері болып табылатын жеке тұлғаларға қатысты болады;
• Сараланған жарна (0,5–5 АЕК): Жылдық сақтандыру жарнасы мүлік салығына өңірлік қатер коэффициенттерін қолдану арқылы байланады және жылына 0,5-тен 5 АЕК-ке дейін құрайды (ағымдағы базалық есептеулерде — 2 162-ден 21 625 теңгеге дейін);
• Жауапкершілік лимиті (500 жарнаға дейін): Сақтандыру жағдайы туындаған кезде (ғимараттың тіреуіш құрылымдары қираған немесе сыни зақымданған жағдайда) ең жоғарғы сақтандыру төлемі төленген сыйлықақының 500 еселенген мөлшеріне дейін жетеді (баспана толық жойылғанда ~10–11 млн теңгеге дейін);
• Конструктивтік элементтерге басымдық: Сақтандыру тек тұрғын үйдің өзіне (тіреуіш қабырғалар, жабындар, іргетас) қолданылады. Ішкі әрлеу, жиһаз, тұрмыстық техника және шаруашылық құрылыстар базалық міндетті полиспен қамтылмайды және ерікті сақтандыруға жатады.

Қор құру, үш жылдық жинақтау кезеңі және халықаралық қайта сақтандыру

Реформаның негізгі институционалдық буыны Тұрғын үйді міндетті сақтандыру қорын құру болып табылады:

• Үш жылдық өтпелі кезең: Бастапқы кезеңде жүйені кенеттен төлем қабілетсіздігінен қорғау үшін жиналған жарналар капиталдандырудың ең төменгі жеткілікті деңгейіне жеткенше қор резервтерінде жинақталатын 3 жылдық өтпелі кезең қарастырылған;
• Ерікті сектормен синергия: Жеке сақтандырушылардың жылжымайтын мүлікті ерікті сақтандыру полистеріне катастрофалық қауіптерді қосу және кейіннен тәуекелдің бір бөлігін ұлттық қорға қайта беру тетігі қарастырылған;
• Жаһандық қайта сақтандыру нарығына шығу: Қор халықаралық нарықтарда (Munich Re, Swiss Re, Lloyd's) ретроцессиялық бағдарламаларды орналастыруды және ықтималдығы төмен, бірақ залалы экстремалды оқиғалардан қорғану үшін апаттық облигацияларды (Cat Bonds) шығаруды жоспарлайды.

Актуарлық салдарлар: Probable Maximum Loss модельдеу және кумуляция қисықтары

Қазақстандық актуарийлер үшін пулды құру түбегейлі әдіснамалық міндеттерді қояды:

• Ықтимал максималды шығынды (PML) модельдеу: Алматы агломерациясы аумағындағы 8–9 балдық жер сілкінісі ҚР бүкіл сақтандыру нарығының жиынтық таза активтерінен бірнеше есе асатын залал келтіруге қабілетті. Актуарийлер тарифтер желісін негіздеу үшін тұрғын үйдің сейсмикалық және гидрологиялық осалдығының өңірлік матрицаларын (hazard maps) құруы қажет;
• Мемлекеттік стоп-лосс (Fiscal Backstop) деңгейін анықтау: Қор қаржысы мен қайта сақтандыру лимиттері таусылған жағдайда мемлекеттік қолдау қосылатын заңнамалық шекті белгілеу үшін құйрықтық тәуекелді (99,5% деңгейіндегі Tail-VaR) модельдеу қажет.

Актуарлық түйін: Мемлекеттік апаттық пулды құру коммерциялық сақтандырушылар үшін табиғи апаттар тәуекелінің кумуляциясы атты еңсерілмейтін кедергіні жояды. Актуарийлерге гидрологиялық және сейсмикалық қауіптілік үлгілері негізінде 0,5-тен 5 АЕК-ке дейінгі өңірлік тарифтердің ғылыми негізделген желісін әзірлеу, сондай-ақ резервтерді жинақтаудың үш жылдық өтпелі кезеңін ескере отырып, қор активтерін қорғау үшін қайта сақтандыру қабаттарының (XoL / stop-loss) оңтайлы құрылымын жобалау қажет.

Дереккөз: ҚНРДА (gov.kz), ҚР Ұлттық Банкі, «Ашық НҚА» порталы. Сондай-ақ хабарлағандар: Zakon.kz, Tengrinews.kz, Informburo.kz, Krisha.kz.